Gwara gorajska

    Podobne obiekty, wydarzenia

    Hinko Ethiopus

    Czas powstania: XIV w. opis kontekstów historycznych: Początki osadnictwa na będzińskiej...

    Rezerwat „Łęka”

    Utworzony zarządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa...

    Ujście Sanu do Wisły w Dąbrówce Pniowskiej

    Dąbrówka Pniowska to wieś w Polsce położona w województwie...

    Cementownia Grodziec

    Czas powstania: 1857 r. Opis kontekstów historycznych: Pozostałości zabudowań Cementowni Grodziec...

    Zamek w Będzinie

    Czas powstania: przełom XIV w. Opis kontekstów historycznych: Będziński zamek jest...

    Udostępnij

    Czas powstania

    Nieokreślony.

    Opis Cudu Regionu

    W rejonie powiatu biłgorajskiego istnieje wiele gwar. Niektóre są do siebie podobne ze względu na takie same wyrazy – określenia, jednak każda z nich ma swoją indywidualną tradycję. Tak jest też z gwarą gorajską.

    Samo miasto Goraj ma długą historię, bowiem istnieje od XIV wieku. Nie ma jednak określonego czasu, kiedy gwara gorajska zaczęła się kształtować. Istnieje prawdopodobieństwo, że część wyrażeń pochodzi od handlarzy i rzemieślników, którzy kiedyś zamieszkiwali tutejsze okolice. Jednak większość wyrazów prawdopodobnie wykształciła się w granicach XVIII-XIX wieku. Nie ma jednak oficjalnie potwierdzonych informacji na ten temat.

    Gwara w gminie Goraj nie jest jednolita. Nieznacznie różni się ona w miejscowościach, głównie pojedynczymi, nielicznymi wyrazami, szczególnie w obecnych czasach. Nadal używana jest na co dzień przez mieszkańców gminy, szczególnie przez osoby zajmujące się na rolnictwem, dorosłe. W pewnym sensie dla osób starszych inna mowa niż gwara jest nienaturalna – na przykład uważają za dziwne mówienie słowa „zamówcie”, ponieważ na co dzień mówią „zamówta”.

    Gwara ta charakteryzuje się przede wszystkim zamianą e na i (na przykład chleb – chlib) lub na y (na przykład ser – syr), a na o (na przykład buraki – buroki), o na u (na przykład stodoła – studoła) lub ł na n (na przykład wziął – wzion). Charakterystycznym jest również zamienianie samogłosek nosowych ę i ą jako e i o. Zamieniane też są końcówki wyrazów: -cie na -ta (na przykład iźcie – idźta).

    Słownik

    Słownik z wyrazami gwary gorajskiej opracowali kilka lat temu uczniowie Zespołu Szkół w Goraju. Wybrane słowa i wyrażenia przez nich opracowane to:

    B

    badziewie- stare, brzydkie, niepotrzebne rzeczy
    baja-  elegancka sukienka
    bajdy- obmowa
    balijka- duże naczynie do prania lub kąpania
    baniok,blaszok – garnek
    bidok- biedak
    boczyć się- gniewać się
    bojowisko- centralny, ubity plac ziemi w stodole
    borgować- wziąć na kredyt
    buroki- buraki

    C

    chachmęcić- nie mówić prawdy, kręcić
    chałupa- dom
    chlib- chleb
    cięgiem- ciągle
    ciżba- tłok
    cnić- tęsknić za kimś
    cudok- cudak
    cug- przeciąg
    cupka- szybko
    cyganić- kłamać
    cykutka- czkawka
    cyrgiel- ozdobna chusteczka
    cyrkulatka- mechaniczna piła tarczowa
    czernice- czarne jagody
    czytoł- czytał

    D

    deszczułka- deseczka
    duchota- upał
    dychać- kaszleć
    dyszcz- deszcz
    dziady- jeżyny
    dzirżok- część cepa, którą trzyma się w dłoni
    dzwoniec- człowiek młody
    dziża- naczynie do wyrobu chleba

    F

    fura- wóz, furmanka

    G

    giry- nogi
    godać- mówić
    gumoleon- wykładzina podłogowa z gumy 

    H

    hajcować- palić w piecu

    I

    idźdta- idźcie
    inakszy- inny
    ino- tylko

    J

    jak bądź- jakkolwiek

    K

    kanka- bańka na mleko 
    kociuba- przyrząd do wygarniania żaru z pieca chlebowego
    kokoszyć się- rządzić się
    kolibka- kołyska
    kopyść -drewniana łyżka lub łopatka do mieszania potraw
    krasiamaty- kolorowy
    krzesny- chrzestny
    kunie- konie

    L

    labidzić- lamentować
    laczki- kapcie
    ladacy- niegrzeczny
    ligać- kłaść się

    Ł

    łoński rok- ubiegły rok
    łyska się – na niebie pojawiają się błyskawice

    M

    machorka- tytoń
    majtać- kiwać, poruszać
    maśniczka- naczynie do wyrobu masła
    mietła- miotła 

    N

    najsampirw- najpierw
    namta- macie
    naskwarzyć – stopić na tłuszcz i skwarki
    na podorędziu – pod ręką
    naprzykrzoł się- dokuczał
    naraić- namówić
    naszcząt- do końca
    na szagę, na skuśki- na skróty
    nazad- z powrotem
    naraić- namówić do czegoś

    O

    ocharużyć- dporowadzić się do porządku
    opatulić się- ubrać się ciepło
    odwieczerz- czas przed kolacja,wieczór
    oblec się- ubrać się
    odeprzyć- otworzyć
    ozuwać się  – zakładać buty

    P

    pajda- kawał chleba
    podwłóczka- podkoszulek
    poliwka- kompot z suszu
    po omacku- po ciemku
    porka- zupa owocowa
    poszeł- poszedł
    pośnik- kolacja wigilijna
    potoknąć naczynia- umyć
    powała –sufit
    przetok-sito
    przódzi-przedtem
    przylepka – piętka chleba (krańcowa)
    przytachać- przynieść
    puchy- policzki

    R

    reczka- gryka
    reptucha- torba do karmienia koni
    rzyka- rzeka

    S

    sąsiek- skrzynia na ziarno
    siennik- worek wypchany słomą służący za materac
    sikira- siekiera
    statki- naczynia
    studoła- stodoła
    strugać- obierać
    syrzeń- świeży ser
    ślipia- oczy
    śmioliśmy się- śmialiśmy się
    szaflik- pojemnik do mycia naczyń
    szczypa- drewienko do rozpalania ognia
    szpuntować – podburzać, nastawiać negatywnie do kogoś
    szwendać się- chodzić bez celu

    T

    trynkować- tynkować
    tygo- tego
    trza- trzeba
    trześnia- czereśnia

    U

    uprażyć- ugotować
    usmolony- brudny
    uwarzyć- ugotować

    W

    w dyrdy – biegiem prędko, szybko
    wieczerza- kolacja
    wihajster  – trudna do określenia część urządzenia
    wyrychtować się –ubrać się odświętnie
    wysiudać- wypędzić
    wzion, wziena- wziął, wzięła

    Z

    zaparte- zamknięte
    zapole- miejsce w stodole, gdzie składa się snopy
    zliszyc się – zniechęcić
    zmówiny- zaręczyny
    zrobiemy- zrobimy
    zróbta- zróbcie

    Ż

    żelażniok- wóz żelazny
    żłopać- pić